Zgodnie z prawem nadzór nad lasami niepaństwowymi sprawują starostowie lub - na podstawie porozumień zawartych ze starostami - nadleśniczowie Lasów Państwowych. Starostowie mają obowiązek opracowania dla tych lasów planu urządzania, z którego wynikają zasady gospodarki leśnej prowadzonej przez właścicieli.
Kontrolę koordynowała białostocka delegatura NIK. Dotyczyła lat 2007-10. NIK od kwietnia do grudnia 2010 r. skontrolowała 24 powiaty, jedno miasto na prawach powiatu (
Białystok) oraz 18 nadleśnictw Lasów Państwowych z województw: lubelskiego, łódzkiego, małopolskiego, mazowieckiego, podkarpackiego i podlaskiego.
NIK ocenia, że w samorządach nagminnie naruszano obowiązujące przepisy prawa, a urzędnicy niedbale wykonywali swoje obowiązki. W 19 z 24 skontrolowanych starostw 71 proc. decyzji administracyjnych było wydawanych z naruszeniem prawa - ustalili kontrolerzy NIK.
W sześciu kontrolowanych jednostkach kontrolerzy stwierdzili nieprawidłowości w przekształcaniu terenów leśnych w rolnicze. Chodzi o prawie 50 ha terenów i 53 ze 107 zbadanych przez NIK spraw.
Ponad 57 proc. powierzchni lasów niepaństwowych we wszystkich skontrolowanych powiatach nie miało uproszczonych planów urządzania lasu, z których m.in. wynikają dla właścicieli zadania z zakresu gospodarki leśnej. NIK ocenia, że najgorzej sytuacja wygląda w powiatach: nowosądeckim, nowotarskim i suskim. Tam dokumentacji nie miały niemal wszystkie lasy prywatne.
Według Izby informacje o lasach niepaństwowych w Polsce są mało wiarygodne, ponieważ w 64 proc. skontrolowanych starostw dane statystyczne dotyczące powierzchni ogólnej lasów niepaństwowych i powierzchni objętych dokumentacją urządzeniową były niezgodne ze stanem faktycznym.
Inspektorzy ujawnili, że starostowie nie zawiadamiali organów ścigania o podejrzeniu przestępstw lub wykroczeń przez właścicieli lasów, którzy dokonali nielegalnego lub dewastacyjnego wyrębu drzewostanu.
Zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa NIK skierowała m.in. po kontroli nadzoru nad lasami prywatnymi w starostwie w Lesku (podkarpackie). NIK ustaliła, że w latach 2006-07 właściciel trzech działek leśnych nad Zalewem Solińskim w Bieszczadach nielegalnie wyciął 20 ha lasu. O nielegalnej wycince nadleśniczy z Baligrodu pisemnie poinformował władze samorządowe - gminy i powiatu - jednak starosta nie zawiadomił organów ścigania.
We wnioskach z kontroli Izba zwraca uwagę starostom, by m.in. sporządzili dokumentację obejmującą całą powierzchnię nadzorowanych lasów niepaństwowych, która pozwoli właścicielom prawidłowo prowadzić gospodarkę leśną, oraz dokonali kompleksowej oceny stanu zdrowotnego i sanitarnego lasów. Izba chce też, by postępowania administracyjne dotyczące lasów niepaństwowych były prowadzone zgodnie z prawem.
Według danych GUS z 2010 r. lasy w Polsce pokrywają 29,2 proc. kraju - 9,1 mln ha. W strukturze własnościowej dominują lasy publiczne - 81,5 proc. Lasy pozostające w zarządzie Lasów Państwowych to 77,5 proc., parków narodowych - 2 proc., własność gmin - 0,9 proc., i 1,1 proc. - inne własności skarbu państwa.
Lasy należące do osób fizycznych stanowią według danych GUS 17,4 proc., a inne prywatne (wspólnot gruntowych, spółdzielni czy osób prawnych) - 1,1 proc.