- To nie jest książka naukowa przeznaczona dla ekonomistów i politologów, ale podręcznik dla obywateli - mówił Leszek Balcerowicz podczas spotkania z redakcją "Gazety Wyborczej", na którym prezentował wydaną przed kilkoma tygodniami przez Forum Obywatelskiego Rozwoju książkę "Odkrywając wolność. Przeciw zniewoleniu umysłów". - Zawiera nie tylko rewelacyjną treść, ale jest też rewelacyjnie tania. Kosztuje niespełna 25 zł - zachwalał profesor.

- Skąd wziął się pomysł tej pracy i dlaczego znalazły się w niej eseje tych, a nie innych myślicieli? - pytał dziennikarz "Gazety".

- Zacząłem pracować nad tą książką, a teraz pracuję nad jej upowszechnieniem, gdyż jestem przekonany, że o wolność trzeba się starać nieustannie. Chcę z nią dotrzeć jak najszerzej, gdyż znajdują się w niej sprawy podstawowe dla obywateli. Pracowałem nad nią cztery lata z dwoma młodymi kolegami Błażejem Moderem i Piotrem Ptakiem. Autorami esejów są wybitni myślicie. Wiele z nich nie było wcześniej znanych w Polsce. Nie był na przykład znany ostatni tekst Karla Poppera, napisany przed śmiercią, o demokracji. Według niego największą wartością demokracji jest to, że zabezpiecza przed skrajną despotią. Ale z samej wybieralności rządu nie wynika jeszcze, że jest on dobry. Jest też w książce nieznany szerzej w Polsce tekst Alexisa de Tocqueville'a o państwie socjalnym w Anglii w latach 30. XIX wieku. Autor pokazał, do czego prowadzą błędne bodźce, które zniechęcają ludzi do pracy. Są też autorzy mniej znani w Polsce, jak wybitny psycholog Steven Pinker, którego tekst "Tabula rasa" mówi niemal wszystko o tym, co nauka wie o człowieku. Na temat własności pisze pochodzący z Polski historyk Richard Pipes, były doradca prezydenta Reagana. Jest esej Richarda Epsteina, wybitnego amerykańskiego konstytucjonalisty.

- O sprawiedliwości społecznej pisze Janusz Korwin-Mikke - ze zdziwieniem zauważył Jarosław Kurski.

- Napisał dobry tekst, a ja kieruję się tym, żeby patrzeć na dzieło, a nie na osobę - odpowiedział profesor. - To zalecał już Popper. Na ten sam temat pisze wybitny liberalny myśliciel węgierskiego pochodzenia Anthony de Jassay. Można z jego poglądami się nie zgadzać, ale warto je poznać.

- Czy to nie paradoks, że praca, na którą składają się eseje kilkudziesięciu liberałów, jest dotowana? - dziwił się redaktor "Gazety".

- Jest dotowana, ale nie przez państwo - ripostował profesor. - Została dofinansowana przez pana Arkadiusza Musia, który jeszcze w 1990 roku był prokuratorem, a potem skusiła go wolność gospodarcza i stał się wybitnym przedsiębiorcą, producentem szkła budowlanego. Jest przykładem na to, jak działa społeczeństwo obywatelskie.

Według Balcerowicza podstawą myśli wolnościowej jest "trzeźwa koncepcja natury człowieka, a co za tym idzie, społeczeństwa i państwa, bo te rzeczy są ze sobą powiązane".

- Najwybitniejszy myśliciel na stanowisku prezydenta USA James Madison, współtwórca konstytucji, powiedział, że gdyby ludzie byli aniołami, niepotrzebne byłoby państwo, które chroni ludzi przed przemocą innych - stwierdził gość "Gazety". - Gdyby państwem rządzili aniołowie, nie trzeba byłoby państwa kontrolować. Ale społeczeństwo i państwo nie składa się z aniołów. Dlatego państwo musi być ograniczone i kontrolowane.

Zdaniem Balcerowicza, który powoływał się na poglądy kilku autorów esejów zamieszczonych w książce, w XIX wieku zrodziła się utopijna koncepcja natury ludzkiej - natury plastycznej, którą można dowolnie urabiać. Według tej filozofii człowiek będzie lepszy, jeśli nie będzie własności prywatnej. To było założenie socjalizmu, który "jest wciąż wpływowy w kręgach intelektualnych, zwłaszcza na Zachodzie".

- Czy nadmierna chciwość nie była jednak podstawową przyczyną obecnego kryzysu finansowego? - zastanawiał się Jarosław Kurski. - Ludzie pochopnie brali kredyty oferowane przez bankowców, bo obie strony były chciwe. Czy wobec tego nie należy wprowadzić jakichś ograniczeń?

- Ludzie mają naturalną skłonność do poprawy swego życia - padła odpowiedź. - Jak ktoś nie ma mieszkania, to chce mieć mieszkanie. Chce zamienić samochód gorszy na lepszy. To niekoniecznie jest chciwość. To skutek wolności. Badania empiryczne pokazują, że głębszą przyczyną kryzysu były błędne interwencje banków centralnych i rządów. Zaniżano stopy procentowe. Prowadzono politykę too big to fail - panowało przekonanie utwierdzane przez polityków, że wielkie korporacje finansowe nie mogą zbankrutować, bo rząd na to nie pozwoli. W efekcie rynek uznawał je za wolne od ryzyka, udzielając tanich kredytów, przez co stawały się jeszcze większe. Ponadto powszechnie subsydiowano kredyty mieszkaniowe, nadmuchując bańkę spekulacyjną na rynku nieruchomości. W Stanach Zjednoczonych zajmowały się tym dwa przedsiębiorstwa kontrolowane przez rząd - Fannie Mae i Freddie Mac. Można jeszcze wymienić kilka innych błędnych regulacji, które w efekcie doprowadziły do kryzysu bankowego. Zauważmy - w Hiszpanii czy Niemczech w znacznie gorszej sytuacji są banki kontrolowane przez instytucje publiczne niż banki prywatne.

- A co z nadmierną rozpiętością dochodów? - pytał Edward Krzemień. - Czy wolny rynek ma na to odpowiedź?

Balcerowicz jest zdania, że nie można ocenić, jaki rozkład dochodów jest właściwy. Ktoś, kto dysponuje unikalnymi talentami, osiąga ogromne dochody i nie ma w tym niczego niewłaściwego. Profesor zgodził się jednak z tym, że gigantyczne premie dla finansistów, zwłaszcza tych, których banki wpadły w kłopoty, były patologią.

- Nie oznacza to jednak, że takie patologie wynikają z istoty kapitalizmu - tłumaczył.

- Czy demokracja nie jest wystarczającą gwarancją wolności? - padło pytanie z sali.

- Dlaczego mówimy o deregulacji, czyli usuwaniu przepisów, które zagrażają wolności? - retorycznie pytał profesor. - Bo wcześniej te przepisy wytworzono w ramach demokracji. Wytworzono dlatego, że niedostatecznie pilnowaliśmy państwa i jego działalności legislacyjnej. W demokracji mamy do czynienia z tendencjami do ograniczenia wolności, które są nieodłączne od demokracji - słowa, zgromadzeń.

Przykładem ograniczania wolności w obecnej Polsce jest, zdaniem Balcerowicza, nieujawnianie informacji, które powinny być dostępne publicznie. Od ponad roku Kancelaria Prezydenta RP odwołuje się do kolejnych instancji sądu, by nie ujawnić informacji o tym, kto na jej zlecenie napisał ekspertyzy dotyczące skutków obniżenia składek na OFE.

- To, co się stało w 1989 roku, to był dar historii, ale przemiany nie zostały dokończone - kontynuował profesor. - Ścierają się różne grupy nacisku, co jest normalne w demokracji. Ale jeżeli przeważają grupy, które adresują do państwa żądania: więcej, więcej, więcej, i nie mają przeciwwagi, to się skończy albo stagnacją, albo kryzysem. Jeżeli chcemy uniknąć takich scenariuszy, to musimy budować grupy społeczeństwa obywatelskiego, które będą demaskowały puste obietnice i będą potrafiły z tym przesłaniem dotrzeć do opinii publicznej. Bez tego demokracja będzie dawała złe rządzenie, choć lepsze niż system niedemokratyczny. Nie ma dobrego substytutu dla presji ze strony społeczeństwa obywatelskiego. Staram się temu poświęcić mój czas po tym, jak moja długa służba publiczna dobiegła końca.

- Jakie miejsce w koncepcji liberalizmu zajmuje wolność gospodarowania? - padło pytanie.

- Niechętnie używam słowa "liberalizm", bo zostało ono przeinaczone - mówił Balcerowicz. - W Stanach Zjednoczonych na przykład liberał oznacza mniej więcej tyle, ile w Europie socjaldemokrata. Wolę mówić o wolnościach. Do podstawowych należy wolność posiadania własności prywatnej. Historycznym paradoksem jest to, że fundamentalnie ważna dla ludzi wolność gospodarcza, od której zależy zamożność społeczeństwa, stała się przedmiotem największych ataków. Największy atak przypuścił marksizm. Leszek Kołakowski w "Głównych nurtach marksizmu", których fragment też znajduje się w książce, pokazuje, że leninizm i stalinizm były zawarte jako potencjał w marksizmie. Skutek marksizmu był taki, że miliony ludzi straciło życie, a miliardy straciły czas na wychodzenie z biedy.

- Czy liberalizm jest w odwrocie na skutek kryzysu finansowego? - pytali dziennikarze.

Według Balcerowicza jest odwrotnie. Reformy, które są wprowadzane w krajach przeżywających kryzys zadłużenia - we Włoszech, w Portugalii, Hiszpanii, Grecji - mają umacniać mechanizmy rynkowe. Państwo wycofuje się z wielu obszarów, prywatyzuje. Poprawia elastyczność rynku pracy. Nikt w tych krajach nie głosi liberalizmu, ale reformy są w duchu liberalizmu. To samo dotyczy Szwecji, której gospodarka pod wieloma względami jest bardziej liberalna niż większość innych gospodarek europejskich. Balcerowicz podał przykład angażowania się w tym skandynawskim kraju prywatnych firm w budowę i prowadzenie szkół. Szwecja jest jedynym krajem europejskim stosującym bony edukacyjne, dzięki którym szkoły są zmuszone do konkurencji. Tego nie ma nawet w rządzonej przez konserwatystów i liberałów Wielkiej Brytanii.

- Francja jest krajem, w którym idee wolnorynkowe są wśród intelektualistów wyjątkowo niepopularne, ale paradoksem historii będzie to, że sytuacja gospodarcza wymusi reformy wolnorynkowe. Albo socjalistyczny prezydent Hollande je przeprowadzi, albo Francja będzie kolejnym krajem strefy euro, który przeżyje poważny kryzys - konkludował Balcerowicz.

W piątek 14 grudnia o godz. 11 zapraszamy na wideoczat z Leszkiem Balcerowiczem.