"Utrzymując w mocy przepisy ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, które wprowadzają ograniczenia w inwestowaniu przez polskie otwarte fundusze emerytalne w innych państwach członkowskich UE, Polska naruszyła ustanowioną traktatem swobodę przepływu kapitału" - uznał Europejski Trybunał Sprawiedliwości.

Chodzi o to, że OFE mogą inwestować za granicą jedynie do 5 proc. zgromadzonych w nich oszczędności i że muszą za nie płacić same. Inwestując w kraju, OFE pokrywają opłaty transakcyjne z pieniędzy swoich członków. KE uznała, że jest to niezgodne z traktatem akcesyjnym i unijną zasadą wolnego przepływu kapitału. I dwa lata temu pozwała Polskę do Trybunału.

Wyrok Trybunału oznacza, że Polska będzie musiała pozwolić OFE więcej inwestować za granicą. Nie wiadomo, czy limit zostanie całkowicie zniesiony, czy tylko podniesiony. Na pewno opłaty transakcyjne będą musieli pokrywać członkowie funduszu tak jak to jest przy krajowych inwestycjach. - Nie pozostaje nam nic innego, jak zastosować się do wyroku - mówi "Gazecie" Ludwik Kotecki, wiceminister finansów. Resort zastrzega jednak, że Trybunał nie zakwestionował samego limitu na inwestycje zagraniczne OFE. Uznał jedynie, że 5-procentowy nie ma uzasadnienia. Powód? Europejska dyrektywa określająca wysokość inwestycji zagranicznych dla pracowniczych programów emerytalnych mówi o 30-procentowym limicie.

Co dalej? Komisja Europejska znowu zwróci się do Polski o wyjaśnienia, a rząd będzie musiał się do nich odnieść, np. proponując stopniowe podniesienie limitu do 30 proc.

- Od początku było wiadomo, że Polska przegra spór. Wydaje się, że rząd, przeciągając sprawę, chciał tylko zyskać na czasie - mówi Jeremi Mordasewicz, ekspert Lewiatana.

Pierwsze ostrzeżenie Komisja wysłała do Polski już jesienią 2007 r. Wtedy rząd się tym nie przejął. Tłumaczył, że OFE jako część systemu emerytalnego pełnią funkcję społeczną i mogą podlegać innym zasadom niż fundusze komercyjne. Komisji nie przekonał, a na poważnie zajął się problemem dopiero wtedy, gdy sprawa trafiła do Trybunału. W gorączkowych pracach nad uzasadnieniem polskiego stanowiska brali udział eksperci z ministerstw Finansów oraz Pracy, KNF i UKIE. Do końca nie było wiadomo, czy rząd utrzyma wcześniejsze stanowisko, czy raczej obieca ustępstwa.

Nawet działająca przy ministrze finansów Rada Rozwoju Rynku Finansowego postulowała zwiększenie limitów. W tym roku miały wzrosnąć do 10 proc., od przyszłego - do 15 proc., od 2014 r. - do 20 proc., a od 2015 r. - do 30 proc. Ostatecznie to zobowiązanie nie znalazło się w odpowiedzi dla Trybunału. Nie chciał się na nie zgodzić minister finansów Jacek Rostowski, który wolał, żeby OFE inwestowały w kraju. Rząd ograniczył się do podtrzymania wcześniejszego stanowiska.

Nie uległ, bo OFE były wtedy jednym z największych kupców państwowych obligacji. Ministerstwo Finansów bało się, że gdyby zwiększyć limity, fundusze z pieniędzmi uciekną za granicę i nie będzie komu finansować deficytu budżetowego. Na ich środki liczy też Ministerstwo Infrastruktury, bo kupują one też obligacje drogowe. Z kolei Ministerstwo Skarbu chciałoby, aby OFE dalej brały udział w prywatyzacji państwowych spółek.

Jak jest w innych krajach? Państwa, które tak jak Polska zreformowały swój system emerytalny, mają limity wyższe lub nie mają ich wcale. W Bułgarii i Chorwacji jest to 15 proc., a na Słowacji - nawet 70 proc. Z kolei Estonia czy Łotwa nie zdecydowały się na żadne ograniczenia.

Polskie OFE nie wykorzystują nawet obecnych limitów inwestycyjnych. Na koniec zeszłego roku za granicą zainwestowały zaledwie 1,5 mld zł. To 0,7 proc. wszystkich ich aktywów. Większość funduszy w ogóle nie korzystała z tej możliwości. To dlatego, że mogły sobie na to pozwolić głównie duże fundusze z rozbudowanymi zespołami analitycznymi.

Mimo to OFE domagały się stopniowego podnoszenia limitu. Na początku 2008 r. Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych (zrzesza 11 z 14 działających na rynku towarzystw) zaproponowała, aby rósł co dwa lata o 5 pkt proc. Gdyby wtedy propozycja Izby weszła w życie, OFE mogłyby inwestować teraz za granicą 10 proc.

Fundusze są ostrożne z zagranicznymi inwestycjami, bo w pamięci mają doświadczenia Commercial Union (obecnie Aviva) z lat 2001-02. Fundusz, wówczas pionier zagranicznych inwestycji wśród OFE, musiał się z nich wycofać z dotkliwymi stratami po załamaniu się internetowej hossy.